नेपालको राष्ट्रिय झण्डाले अहिलेको स्वरुपमा मान्यता पाएको झण्डै साढे चारदशकमात्रै भयो । राजा महेन्द्रका पालामा जारी २०१९ सालको संविधानबाट अहिलेको स्वरुपको राष्ट्रिय झण्डाले मान्यता पाएको थियो ।
त्यसअगाडि भने नेपालको राष्ट्रिय झण्डा पूरै परिवर्तन नभएपनि सामान्य परिमार्जन भने गरिदै आएको छ । त्यसैले नेपालको राष्ट्रिय झण्डा फेर्ने वा परिमार्जन गर्ने यो पहिलो प्रयास भने होइन । २०१२ सालमा नेपालले संयुक्त राष्ट्र संघको सदस्यताका लागि आवेदन दिदा झण्डा परिवर्तन गर्ने विषयमा छलफल भएको थियो । तर तत्कालिन राजा महेन्द्रले यसलाई रोकेको ध्वजविद् डाक्टर दयाराम श्रेष्ठको भनाई छ ।
२०१९ सालभन्दा अगाडि पनि चन्द्रसूर्य अंकित झण्डा नै प्रचलनमा थियो । तर त्यो झण्डा अहिलेको भन्दा फरक थियो । त्यतिबेलाको झण्डामा सूर्य

र चन्द्रमाको मानवआकृति रहेको थियो । त्यसलाई २०१९ सालमा परिवर्तन गरी चन्द्रमामा पनि आठवटा भूजा राखिएको थियो । २०१९ सालमा तत्कालिन शिक्षा मन्त्री श्रृषिकेश साहको अध्यक्षतामा गठन भएको समितिले नेपालको झण्डालाई अहिलेको स्वरुप प्रदान गरेको ध्वजविज्ञ डाक्टर श्रेष्ठले जानकारी दिनु भयो ।
बेलाबेलामा सामान्य हेरफेर गरिएपनि चन्द्रसूर्य अंकित नेपालको अहिलेको आकारको झण्डा प्रचलनमा आएको भने शदियौं भइसकेको छ । पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण गर्ने क्रममा गोरखाबाट गद्दी, राजदण्ड र अहिलेको आकारको झण्डा काठमाण्डौं ल्याएका थिए । उनले जुन जुन राज्य एकीकरण गर्दै जान्थे ति ति ठाउमा झण्डा गाड्दै जान्थे । ध्वजविद् डा. श्रेष्ठ पनि पृथ्वीनारायण शाहका पालादेखि नै राष्ट्रिय झण्डाका रुपमा अहिलको आकारको झण्डा प्रचलनमा रहेको बताउनुहुन्छ ।
१९ औं शताब्दीभन्दा अगाडि एउटामात्र त्रिकोण रहेको झण्डा प्रयोगमा आएपनि त्यसपछि भने दुईवटा त्रिकोण भएको झण्डा प्रयोगमा आएको हो । एउटामात्र त्रिकोण भएको झण्डा हिन्दुहरुका मन्दिरमा शदियौं पहिलेदेखि राखिदै आएको थियो । त्यसैले यो झण्डालाई बैदीक कालदेखि नै प्रचलनमा आएको झण्डा मानिन्छ । सिन्धु सभ्यताको विकाशबाट सुरु भएको तीनकुने आकारको झण्डाको प्रचलन ऋग्वेदीक काल हुदै लिच्छवीकालसम्म पनि उस्तै रह्यो । र युगौं युग हुदै अहिलेसम्म सामान्य हेरफेर बाहेक मूलरुपमा जस्ताको तस्तै छ ।
नेपालको धैरै मन्दीरहरुमा अहिले पनि नेपालको झण्डाको आकारमा पित्तलका झण्डाहरु देख्न सकिन्छ । इशापूर्वक ५ सय २१ मा लिच्छवी राजा मानदेवले चलाएको मुद्रा मानांकमा पनि त्रिकोणात्मक झण्डाको प्रयोग गरिएको थियो । नेपालको राष्ट्रिय झण्डा चिन्ह र रंगका हिसाबले मात्र हैन आकारका हिसाबले पनि अरु देशको भन्दा फरक छ । किनभने नेपाल बाहेक विश्वका सबै देशका झण्डा चारकुने आकारका रहेका छन् ।
तर चारकुने आकारमा नबनाईएका कारण यो झण्डाले विश्वमा अलग पहिचान बनाएको छ । त्यतिमात्र हैन विश्वमा झण्डा प्रयोगको इतिहास इशापूर्व ११२२ मा चीनबाट सुरु भएको इतिहास रहेपनि नेपालमा भने यस्तो आकारको झण्डा प्रयोगमा आएको शदियौं भइसकेको छ ।
नेपालको झण्डामा रहेको निलो रंग शान्तिको रंग हो जुन नेपालमा बुद्धको पालादेखि नै प्रयोग हुदै आएको मान्यता रहेको छ । झण्डामा प्रयोग भएको रातो रंग नेपालको राष्ट्रिय फूल लालिगुराँसको रंगसंग मिल्छ भने रातो रंगले बहादुरी र विजयको समेत संकेत गर्छ । झण्डामा रहेको दुईवटा त्रिभुजको अर्थ पनि हिमालयन देशको प्रतिनिधित्वका रुपमा लगाइने गरेको छ ।
त्यसैले सम्पूर्ण नेपालको प्रतिनिधित्व नभएको तर्क गरिन थालेको छ । त्यतिमात्र हैन दुईवटा त्रिभुजले हिन्दु र बुद्ध धर्मको प्रतिनिधित्व गर्ने गरी झण्डाको परिभाषा गरिदै आएको छ । त्यसैले धर्म निरपेक्ष राष्ट्र घोषणा भइसकेको नेपालमा दुईवटा धर्मको मात्र प्रतिनिधित्व गर्ने झण्डा फेर्नुपर्ने तर्क हुन थालेको छ । रातो त्रिभुज आकारको झण्डा हिन्दु धर्मअनुसार महाभारत र रामायणमा विजयको प्रतिकको रुपमा प्रयोग भएकाले पनि नेपालको राष्ट्रिय झण्डालाई हिन्दुधर्मसंग जोडेर हेर्ने गरिएको छ । अर्कातर्फ हिन्दुहरुकै मन्दिरमा प्रयोग हुदै आएको झण्डाको आकारमा नेपालको राष्ट्रिय झण्डा रहेकाले पनि यसलाई हिन्दु धर्मसंग जोडेर हेर्ने गरिएको छ।
माओवादीले राणाहरु चन्द्रवंशका र शाहहरु सूर्यवंशका भएकाले उनीहरुको प्रतिनिधित्व हुने गरी झण्डा बनाइएको भन्दै ब्याख्या गरेपनि आमरुपमा भने चन्द्रसूर्य रहुन्जेल नेपाल रहिरहने अर्थकासाथ झण्डालाई परिभाषित गरेको पाइन्छ । झण्डामा प्रयोग गरिएको चन्द्र र सूर्यको परिभाषा हिन्दु धर्ममा भने भिन्ना भिन्नै रहेकॊ छ । नेपालको राष्ट्रिय झण्डामा चन्द्रमाका ८ वटा र सूर्यका १२ वटा किरण प्रयोग गर्नुको पनि फरक फरक अर्थ छ ।
सरकारले २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तन पछि २०४९ सालको बैशाखमा तत्कालिन श्री ५ को सरकारले २०४९ सालको बैशाखमा राष्ट्रिय झण्डा प्रयोग गर्ने र बनाउन नीति जारी गरेको थियो । नीति मुख्य रुपमा झण्डाको उपयुक्त किसिमले प्रयोग गर्न र यसलाई दुरुपयोग हुन नदिइ संरक्षणका लागि नीति तय गरेको थियो । नेपालको झण्डाले वैदिक सभ्यता र संस्कृतिको प्रतिनिधित्व गरेको इतिहासविद्धहरुको भनाइ छ । तर नेपालको झण्डाको कसैले पनि पनि डिजाइन नगरेको तर यसले राजतन्त्रको प्रतिनिधित्वमात्र हैन सुन्दर राष्ट्रिय संस्कृतिको झझल्को दिएको इतिहासले प्रमाणित गरेको पनि छ ।
नेपालमा विभिन्न व्यवस्था परिवर्तन भए । बाइसे चौबीसे राज्यको एकीकरणबाट िसंगो नेपाल बन्यो । राजाको शाषन निस्कृय भएर राणाको शाषन पनि चल्यो । राणा शाषन ढलेर प्रजातन्त्र आयो । त्यसपछि पचायत लादियो । फेरि बहुदल हुदै निरंकुश राजतन्त्र नै कायम भयो । अनि लोकतन्त्र हुदै अहिले त गणतन्त्र । व्यवस्था परिवर्तन भएपनि झण्डा परिवर्तन भएन । तर अहिले भने नेपालमा राज्य पुर्नसंरचनासँगै नेपालको राष्ट्रिय झण्डा फेर्ने विषयमा पनि वहस चर्केको छ ।
उता नेपालको राष्ट्रिय झण्डा फेर्ने चर्चासँगै नेपालको राष्ट्रिय जनावर के राख्ने भन्ने विषयमा पनि बहस सुरु भएको छ । संविधान सभाको संवैधानिक समितिमा नेपालको राष्ट्रिय जनवार के राख्ने भन्ने विषयमा वहस सुरु भएको हो ।
दलहरुबीच विवाद भएको छ – राष्ट्रिय जनवार गाई राख्ने की एक िसंगे गैडा राख्ने भन्ने विषयमा । नेपाल मजदुर किसान पार्टीले राष्ट्रिय जनावार एक िसंगै गैडा राख्नु पर्ने प्रस्ताव संवैधानिक समितिमा राखेको छ । नेमकिपाको प्रस्तावलाई माओवादी लगायतका मधेशवादीदलहरुले साथ दिएका छन् भने काँग्रेस र एमालेले राष्ट्रिय जनावार गाई नै राख्नु पर्ने अडानमा छन् । नेमकिपाका सभासद् सुनिल प्रजापतिले राष्ट्रिय जनवारमा एक िसंगै गैडा राख्नु पर्ने प्रस्ताव गर्नु भएको थियो । दुर्लभ एक िसंगे गैंडा नेपालमा मात्रै पाइने र यो नासिदै गएकाले यसको संरक्षणका लागि पनि राष्ट्रिय जनावार बनाउनु पर्ने नेमकिपाको तर्क छ ।
२०६२/६३ सालको जनआन्दोलनपछि पुर्नस्थापना भएको संसदको घोषणाले नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राज्य घोषणा गरेको थियो भने अन्तरिम संविधानले पनि नेपालाई धर्म निरपेक्ष राज्यको रुपमै चिनाएको छ । गाईलाई हिन्दुहरुले माता र लक्ष्मीको रुपमा मान्दै पुजा गर्ने गरेको तर अहिले धर्मनिरपेक्ष राज्य भएकाले एउटा धर्म विशेषले मान्ने जनावरलाई राष्ट्रिय जनवार मान्न नहुने तर्क गर्दै नेमकिपाले गैडालाई राष्ट्रिय जनावरको लागि प्रस्ताव गरेको छ । त्यसो त एक िसंगे गैंडालाई राष्ट्रिय जनावर बनाउनु पर्छ भन्ने प्रस्ताव नौलो होइन । झण्डै तीन वर्ष अघि अन्तरिम संविधान जारी गर्ने बेलामा पनि नेमकिपाले राष्ट्रिय जनावरको रुपमा गैडाकै प्रस्ताव गरेको थियो । तर अन्तमा अन्तरिम संधिवानमा राष्ट्रिय जनावर गाई नै राख्न दलहरु सहमत भएका थिए । नेपालको अन्तरिम संविधानले नेपालका राष्ट्रिय चिन्हरु ४ वटा मात्रै रहने व्यवस्था गरेको छ- राष्ट्रिय पंक्षी डाँफे, राष्ट्रिय रंग सिमि्रक, राष्ट्रिय फूल लालिगुराँस र राष्ट्रिय जनावर गाई ।
संवैधानिक समितिको मस्यौदा उपसमितिमा राष्ट्रिय जनावर एक िसंगे गैडा राख्ने विषयमा छलफल सुरु भएपनि केही दलका सभासद्हरुले भने नयाँ संविधानमा राष्ट्रिय चिन्हहरु नै राख्न नहुने प्रस्ताव समेत गरेका छन् ।
-Anand Gurung